25 września 2017

Znak Pancerny

Grzegorz Jasiński

Rodowód polskiej broni pancernej sięga roku 1918, kiedy w szeregach II Korpusu Polskiego w Rosji rozpoczęto formowanie pierwszych pododdziałów samochodów opancerzonych. Pierwsza jednostka typowo pancerna uzbrojona w czołgi powstała jednak dopiero wiosną 1919 roku, gdy z inicjatywy gen. Józefa Hallera, dowódcy Błękitnej Armii, i Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, w marcu 1919 roku w Martigny les Bains przystąpiono do formowania polskiej jednostki pancernej na bazie francuskiego 505. Pułku Czołgów. W monograficznym opracowaniu Mariana Żebrowskiego: „Zarys historii polskiej broni pancernej 1918–1947” czytamy: Kiedy […] we Francji 505 pułk francuski przekazywał swoją obsadę osobową i sprzęt nowopowstającemu pułkowi polskiemu (1er regiment des chars blindés polonais) powstało pytanie, jak ten oddział nazwać? Wóz pancerny który zawdzięczając trakcji gąsienicowej pokonywał przeszkody naturalne i sztuczne w terenie, podobny był do czołgającego się smoka.  Na propozycję por. Władysława Kohutnickiego przyjęto nazwę „czołg”, a smok stał się symbolem późniejszego 1 Pułku Czołgów, a następnie wielu oddziałów pancernych w Wojsku Polskim. Ów smok stał się jednym z najczęściej wykorzystywanych symboli w odznakach pamiątkowych oddziałów pancernych II RP.

Nie tylko jednak motyw skrzydlatego smoka wszedł na trwałe do polskiej falerystyki wojskowej. Jednostki broni pancernej swoimi tradycjami nawiązywały do ciężkiej jazdy przełamującej, stanowiącej wyróżnik, a zarazem chlubę wojsk I Rzeczpospolitej.  Stąd też w symbolice odznak pamiątkowych powszechnymi motywami były także szyszak (znak ciężkozbrojnej jazdy), opancerzona ręka trzymająca miecz oraz koło zębate.

15 maja 1930 roku rozkazem Ministerstwa Spraw Wojskowych formacje czołgów, samochodów i pociągów pancernych wyodrębniono, tworząc samodzielny rodzaj wojsk. Kilka miesięcy później utworzono zaś Dowództwo Broni Pancernych. W ślad za tymi zmianami organizacyjnymi, rozkazem MSWojsk. Dz. Rozk. Nr 20/32 poz. 255 z 3 listopada 1932 roku została ustanowiona odznaka wojsk pancernych – Znak Pancerny. Stanowi ją uskrzydlone ramię pancerne trzymające mecz i wpisane w koło zębate. Istnieje kilka wersji odznaki (z różnych okresów jej nadawania), w tym  jednoczęściowa o wymiarach m.in. 40 na 35 mm wykonywana w pracowniach Wiktora Gontarczyka lub Stanisława Reisinga w Warszawie. Rewers gładki, z wybitymi inicjałami grawera oraz punca srebra. Jak podaje Po wprowadzeniu Znaku Pancernego zaprzestano nadawania odznaki oficera czołgów. Znak nadawano bowiem żołnierzom wszystkich stopni i formacji broni pancernych. W myśl regulaminu przysługiwała ona tym, którzy w okresie od 11 listopada 1918 roku do 31 października 1920 roku przynajmniej 6 miesięcy służyli na froncie lub 12 miesięcy poza nim. Ponadto przysługiwała ona tym, którzy ukończyli stosowne kursy poszczególnych formacji pancernych oraz osobom szczególnie zasłużonym dla broni pancernych.

Odznakę nadawał Minister Spraw Wojskowych na wniosek dowódcy broni pancernych. Zgodnie z postanowieniami regulaminu miał być on noszony na mundurze, na środku lewej piersi, centymetr nad linią pierwszego górnego guzika. Znak ten mógł być jednak odebrany na podstawie dyskwalifikacji przez Oficerski Sąd Honorowy, względnie wskutek zasądzenia kary za czyny hańbiące przez sąd wojskowy lub cywilny. Jak podaje Michał Pacut, w artykule poświęconym odznace była ona nadawana nie tylko w II RP, ale również w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Znak pancerny na zachodzie był wykonywany przez firmę Kirkwood and Son z Edynburga oraz firmę Steinhauer z Lüdenschein. Oficjalnie nie było zakończenia nadawania odznaki. W Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie odnotowuje się jej nadania jeszcze w latach 50.

> regulamin