20 listopada 2018

Gliniany kolos. Potencjał pancerny RKKA 22. 06. 1941

Norbert Bączyk

Magia liczb

Statystycznie wiosną 1941 roku RKKA dysponowała największymi na świecie siłami pancernymi, pod względem zaś liczby czołgów miała ich więcej niż wszystkie inne armie razem wzięte. W tabeli obok przedstawiono stany ilościowe poszczególnych modeli czołgów wedle raportu na dzień 1 czerwca 1941 roku. Wykaz ten obejmuje 25 932 pojazdy pancerne różnych typów, z czego 2558 to tankietki T-27. Jak widać w przededniu wojny radziecko-niemieckiej Armia Czerwona zdołała zgromadzić imponujące ilości broni pancernej, ale pod wieloma względami była to potęga pozorna.

Znaczna część sprzętu pancernego odznaczała się poważnym zużyciem. Aż 1261 czołgów T-26 należało do pierwszego seryjnie produkowanego modelu dwuwieżowego, a zatem miały one 8-10 lat. Podobnie wyglądała sprawa z 594 wozami BT-2, których produkcję zakończono jeszcze w 1933 roku. Kolejną względnie zużytą konstrukcją były pojazdy BT-5. Czołg ten wytwarzano w latach 1933-1934, tymczasem w 1941 roku ta odmiana BT to 1688 czołgów. Produkcja czołgu pływającego T-37, wykazywanego w liczbie 2331, zakończyła się z kolei w roku 1936. Warto też zauważyć, iż spośród ok. 11 400 czołgów T-26 wszystkich odmian jakie powstały, blisko 4000 wyprodukowano jeszcze w latach 1931-34. Związek Radziecki rozpoczął wyścig zbrojeń znacznie wcześniej niż inne państwa europejskie, gdyż już od 1931 roku realizowano masową produkcję wozów pancernych. Wówczas też pojawiły się takie konstrukcje jak T-26, BT czy T-28, które koncepcyjnie wywodziły się z konstrukcji zachodnich, powstałych w końcu lat 20-tych. Dziesięć lat później, choć stale modernizowane, wciąż stanowiły one podstawę arsenałów pancernych RKKA. Tymczasem wszystkie podstawowe wozy bojowe (Pz.Kpfw II, III, IV, 35 (t), 38 (t), StuG III) głównego przeciwnika – hitlerowskich Niemiec – zostały wprowadzone do produkcji dopiero od 1936-1939 roku, były więc znacznie młodsze, a ich zużycie mniejsze. Co ciekawe, produkcja czołgów w ZSRR w latach 1936-1940 nie wykazywała tendencji wzrostowej w stosunku do okresu 1931-1935, a nawet była okresowo od niej niższa. Do końca 1935 roku przemysł dostarczył armii przeszło 13 000 czołgów oraz tankietek i w 1941 roku pojazdy starsze niż pięć lat stanowiły ponad 50% potencjału pancernego RKKA.

Paradoksalnie niska sprawność techniczna dotyczyła również pojazdów najnowszych, z produkcji 1941 roku, jakie posiadały jeszcze liczne usterki fabryczne. W RKKA stan techniczny czołgów, podobnie zresztą jak w przedwojennym wojsku polskim, dzielono na kategorie. W tym przypadku obejmowały one kategorię I – sprzęt fabrycznie nowy, nie używany, zmagazynowany, ewentualnie wprowadzony świeżo do eksploatacji, II – sprzęt w bieżącej eksploatacji sprawny lub wymagający drobnych napraw, III – sprzęt wymagający średnich napraw i IV – sprzęt wymagający remontu kapitalnego. Czołgi kategorii III i IV nie były zdolne do walki, natomiast liczba takich wozów z kategorii I i II jest kwestią dyskusyjną. Na podstawie wspomnień radzieckich czołgistów można dojść do wniosku, iż generalnie do 22 czerwca 1941 roku nie mieli oni okazji do dobrego zapoznania się z wozami I kategorii, głównie KW i T-34, do jakich z racji tajemnicy państwowej dostęp był utrudniony. Dlatego w tym przypadku pojęcie czołg fabrycznie nowy nie oznaczało bynajmniej czołg w pełni gotowy do walki. Część z tych pojazdów, nawet jeśli figurowała na stanie danej dywizji, mogła pozostawać w magazynach. Poniżej przedstawiono sumaryczny wykaz czołgów z zachodnich, przygranicznych okręgów wojskowych – Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, Bałtyckiego Okręgu Wojskowego, Zachodniego Okręgu Wojskowego, Kijowskiego Okręgu Wojskowego i Odeskiego Okręgu Wojskowego – na dzień 1 czerwca 1941 roku z uwzględnieniem wszystkich czołgów oraz kolejno wozów I i II kategorii.

Czołgi ciężkie (nazewnictwo wedle zapisu oryginalnego):

  • KW z małą wieżą – 337, 275, 60
  • KW z dużą wieżą – 132, 124, 7
  • T-35 – 51, -, 42

Czołgi średnie:

  • T-34 liniowy – 635, 599, 35
  • T-34 radiowy – 197, 195, 2
  • T-28 – 424, -, 283

Czołgi lekkie rozpoznawcze:

  • T-37 liniowy – 927, 8, 434
  • T-37 radiowy – 154, 4, 77
  • T-38 liniowy – 438, 4, 270
  • T-38 radiowy – 30, -, 18
  • T-40 liniowy – 101, 100, 1
  • T-40 radiowy – 14, 13, 1

Czołgi lekkie ogólnowojskowe:

  • T-26 dwuwieżowy – 589, -, 404
  • T-26 liniowy – 1993, 375, 1384
  • T-26 radiowy – 1528, 321, 1007
  • T-26 LTZ – 111, 111, –

Czołgi szybkie (operacyjne):

  • BT-2 – 396, -, 315
  • BT-5 liniowy – 663, -, 544
  • BT-5 radiowy – 208, -, 174
  • BT-5 diesel – 7, -, 7
  • BT-7 liniowy – 1499, 7, 1273
  • BT-7 radiowy – 1212, 6, 1020
  • BT-7A – 65, -, 50
  • BT-7M liniowy – 255, -, 248
  • BT-7M radiowy – 246, 3, 233
  • BT-7 RSMK – 1, -, 1
  • BT-7 plot – 89, -, 89
  • BT-7M plot – 10, -, 10

Czołgi chemiczne i specjalne:

  • T-26-130 – 180, 10, 147
  • T-26 TT-131 – 26, -, 25
  • T-26 TU-132 – 29, -, 28
  • T-26 133 – 179, 2, 166
  • T-26 BChM-3 – 128, -, 109

Działa samobieżne:

  • SU-5 – 17, -, 8

Łącznie 1 czerwca 1941 roku w pięciu zachodnich okręgach wojskowych, traktowanych jako priorytetowe (skoncentrowano tam 20 korpusów zmechanizowanych), meldowano 520 czołgów ciężkich, 1256 czołgów średnich, 1664 czołgi rozpoznawcze, 4221 czołgów lekkich wsparcia piechoty, 4651 czołgów szybkich oraz 542 czołgi chemiczne (miotaczy ognia) i 17 dział samobieżnych. Łącznie 12 871 pojazdów pancernych. Jednakże wozów I i II kategorii było łącznie już wyraźnie mniej – 10 629 sztuk. W pełnej dyspozycji w oddziałach i w gotowości do walki były prawdopodobnie 8471 pojazdy wedle klasy II. Co ciekawe, liczba ta obejmuje zaledwie 37 czołgów T-34 i 67 czołgów KW. Na głównym kierunku nieprzyjacielskiego uderzenia, czyli w okręgach bałtyckim, zachodnim i kijowskim, znajdowało się tego dnia łącznie 10003 wozy wszystkich klas (w tym 453 KW i 774 T-34), w tym 1972 czołgi I klasy, 6371 klasy II oraz 1660 dwóch ostatnich klas. A trzeba podkreślić, iż liczby te obejmują niemal wszystkie pojazdy meldowane dla danego okręgu, a nie jedynie wozy skoncentrowane w dywizjach blisko granicy, gdzie było ich mniej. Wedle znanych dokumentów liczba nowo wyprodukowanych czołgów, jakie dostarczono w ostatnich trzech tygodniach do oddziałów na granicy nie była zbyt duża, obejmowała niewiele ponad 200 czołgów typów KW, T-34 i T-40. Stąd statystyki te nie mogły ulec dużym zmianom. Trudno natomiast określić, ile czołgów starszych typów zostało w tym czasie skierowanych na granicę z innych okręgów wojskowych. W czerwcu trwał przerzut z Dalekiego Wschodu 5. Korpusu Zmechanizowanego wraz z 57. Dywizją Pancerną do Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego, ale do 22 tego miesiąca nie został on zakończony. Warto natomiast zaznaczyć, iż podawane na ogół liczby czołgów w danych korpusach czy innych oddziałach wyposażonych w broń pancerną (wybrane dywizje strzeleckie czy kawalerii) na dzień 22 czerwca 1941 obejmują wszystkie pojazdy, w tym niesprawne, zaś wykazy pojazdów sprawnych obejmują kategorię I i II. Statystycznie nie zawierają zatem błędu, ale pozostaje otwartym pytanie, czy na ich podstawie można szacować realną siłę bojową tych związków, rozumianą jako liczba czołgów obsadzonych załogami, gotowych do działań w danym dniu. Chodzi przede wszystkim o dostępność czołgów I klasy.

Klęska, jaka spadła na Armię Czerwoną w czerwcu 1941 roku wynikała częściowo z wyjątkowo niekorzystnego ustawienia operacyjnego wojsk. Wojska pancerne, których skuteczność jest powiązana ze współdziałaniem z innymi rodzajami broni, takimi jak artyleria, piechota i lotnictwo, w oderwaniu od nich musiały ponieść wysokie straty, spotęgowane niewydolnością zaplecza. Jednakże sprawna armia potrafi szybko otrząsnąć się z zaskoczenia i podjąć odpowiednie działania zaradcze. W RKKA latem 1941 roku nic takiego nie nastąpiło. Główna słabość wojsk szybkich Armii Czerwonej nie kryła się bowiem w fakcie utraty przez nią inicjatywy strategicznej, ale w słabym wyszkoleniu żołnierzy, niskim poziomie dowodzenia, złej pracy tyłów, niewystarczających środków łączności i niskiej jakości starszego sprzętu i nieznajomości obsługi nowego, nie zawsze zresztą najwyższej jakości. Przewaga w okręgach nadgranicznych na poziomie 3:1 w broni pancernej okazała się za mała, aby zniwelować taktyczną przewagę przeciwnika.

> regulamin