23 września 2017

Gliniany kolos. Potencjał pancerny RKKA 22. 06. 1941

Norbert Bączyk

W Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej już w latach 30-tych XX wieku czołgi uważane były za niezwykle ważny oręż. W żadnym innym kraju nie wyprodukowano ich tyle, co w ZSRR. Gdy jednak 22. 06. 1941 roku na Kraj Rad runęły wojska niemieckie, wojska pancerne RKKA znajdowały się w złej kondycji.

Gdy na początku lat 20-tych XX wieku z zamętu rosyjskiej wojny domowej wyłoniło się nowe państwo – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – był on wielonarodowym krajem o zniszczonej gospodarce opartej na rolnictwie, zamieszkiwanym przez zacofane technologicznie społeczeństwo. Jednakże ZSRR dzięki swej wielkości, bogactwom naturalnym i licznej ludności pozostawał światowym mocarstwem. Wkrótce, głównie dzięki gospodarce planowanej centralnie i szerokiej współpracy przemysłowej z USA oraz kosztem ogromnych cierpień ludności, z masowym ludobójstwem włącznie, władcy Republiki Rad zaczęli przekształcać gospodarkę państwa z rolniczej na przemysłowo-rolniczą. Przemysł był bowiem nieodzownym elementem rozwoju technicznego, a ten podstawą nowoczesnej armii – gwaranta bytu państwowego pierwszego na świecie kraju komunistycznego o wyjątkowo represyjnym charakterze. Agresywna doktryna wojskowa Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (Roboczie-Kriestianskaja Krasnaja Armia – RKKA) powodowała, iż z ciekawością przyjmowano w niej wszelkie innowacje w dziedzinie militarnej, zarówno techniczne, jak też z zakresu szeroko pojmowanej sztuki wojennej. W Moskwie zainteresowano się m.in. rozwojem broni pancernej, głównie w oparciu o wzorce pochodzące od będących pionierami w tej dziedzinie Brytyjczyków. Poglądy propagatorów wojsk pancernych, z brytyjskimi oficerami Johnem Fullerem i Charlesem Broadem czy Basilem Liddel-Hart na czele, były uważnie śledzone w Związku Radzieckim. Wypracowane w Wielkiej Brytanii koncepcje trafiły na podatny grunt.

W 1929 roku powołano UMMA – Uprawlenije Miechanizacji i Motorizacji Armii – Zarząd Mechanizacji i Motoryzacji Armii (od 1934 roku nazwany ABTU, a w 1940 roku GABTU- Awtobronietankowyje Uprawlenije; Gławnoje Awtobronietankowyje Uprawlenije); w tym samym roku przyjęto też pierwszy wieloletni plan rozwoju wojsk pancernych. Na początku lat 30-tych w RKKA, wzorując się na brytyjskiej Eksperymentalnej Brygadzie Zmechanizowanej Experimental Brigade, sformowano pierwszą własną brygadę zmechanizowaną, a pod koniec 1932 r. wraz z napływem pierwszej większej partii licencyjnych czołgów lekkich zaczęto formować dwa korpusy zmechanizowane. W 1934 roku ich liczba wzrosła do czterech. Rosjanie już w 1929 roku wypracowali swoją odmianę koncepcji Fullera o masowym użyciu wojsk pancernych na polu walki, a za jej najwybitniejszych przedstawicieli uważa się W. K. Triandafiłłowa i N. M. Rogowskiego, odpowiedzialnych za opracowanie dokumentu Sistema tanko-traktoro-broniewoorużenija RKKA, czyli programu nasycenia Armii Czerwonej sprzętem zmechanizowanym. Komkor Triandafiłłow nie miał jednak okazji ujrzeć materializacji swych zamierzeń, ponieważ w 1931 roku zginął w katastrofie lotniczej. Po jego śmierci wojska szybkie stałe rozwijano, a zwieńczeniem tego była ogłoszona w 1934 roku teoria tzw. głębokiego boju i głębokiej operacji, gdzie decydującą rolę przyznawano wojskom szybkim wspartym przez liczną artylerię i lotnictwo szturmowe.

Tymczasem mimo konsekwentnej realizacji dwóch pierwszych wieloletnich planów rozwoju wojsk pancernych (w ramach tzw. pięciolatek przemysłowych) i przyjęcia w 1937 roku nowatorskiego planu ich rozbudowy na kolejne pięć lat (plan 1938-42; to właśnie opracowane wówczas założenia doprowadziły do powstania takich konstrukcji jak KW czy T-34), pod koniec lat 30-tych rozpoczął się w RKKA regres wojsk pancernych. Wiązał się on przede wszystkim z represjami, jakie w latach 1937-1940 dotknęły kadrę kierowniczą armii, ale też z narastającym zacofaniem technologicznym, o czym dalej. Jednocześnie w sposób symboliczny zmieniło się nazewnictwo wojsk pancernych. Od 1938 roku zamiast korpusów lub brygad zmechanizowanych funkcjonowały teraz oddziały tankowyje – czołgowe. Nazwa jak najbardziej adekwatna i znacznie lepiej niż słowo zmechanizowany oddająca charakter ówczesnych radzieckich wojsk szybkich, masowo nasyconych czołgami, lecz posiadających w swych strukturach nieliczne oddziały innych rodzajów broni. W 1939 roku, wraz z wybuchem II Wojny Światowej, wojska pancerne Armii Czerwonej weszły w okres permanentnej restrukturyzacji, co z jednej strony wiązało się z planowanym wprowadzeniem na uzbrojenie kolejnej generacji sprzętu bojowego, już rodzimej konstrukcji, a z drugiej burzliwymi dyskusjami w łonie kierownictwa armii nad dalszymi kierunkami jej rozwoju. Ostatecznie latem 1940 roku przyjęto wizję koncentracji większości posiadanych sił pancernych w nowych korpusach zmechanizowanych, tym razem wzorem niemieckim składających się z dywizji pancernych (właściwie czołgowych – tankowaja diwizja) i zmotoryzowanych (motorizowannaja diwizja).

> regulamin